Tài liệu lưu trữ về chí sĩ yêu nước Huỳnh Thúc Kháng bảo quản tại Trung tâm Lưu trữ quốc gia III

Trong lịch sử dân tộc Việt Nam đầu thế kỷ XX, cụ Huỳnh Thúc Kháng (1876-1947) là một nhà yêu nước, chí sĩ cách mạng tiêu biểu, một nhà báo, nhà hoạt động chính trị có uy tín và là người có nhiều đóng góp cho sự nghiệp đấu tranh giành độc lập dân tộc. Cuộc đời và sự nghiệp của cụ gắn với nhiều bước ngoặt quan trọng của đất nước, đặc biệt trong những năm đầu xây dựng chính quyền sau Cách mạng tháng Tám năm 1945.

Những dấu ấn về cuộc đời, hoạt động và vai trò của cụ Huỳnh Thúc Kháng không chỉ được ghi lại trong các công trình nghiên cứu lịch sử mà còn được phản ánh qua nhiều tài liệu lưu trữ đang được bảo quản tại Trung tâm Lưu trữ quốc gia III. Đây là nguồn tư liệu có giá trị góp phần nghiên cứu, tìm hiểu sâu hơn về con người, tư tưởng và những đóng góp của cụ đối với lịch sử dân tộc.

Sinh năm 1876 tại làng Thạnh Bình, huyện Tiên Phước, tỉnh Quảng Nam, cụ Huỳnh Thúc Kháng sớm nổi tiếng là người có tài năng, khí tiết và tinh thần yêu nước. Đầu thế kỷ XX, cụ tham gia phong trào Duy Tân cùng Phan Châu Trinh, Trần Quý Cáp và nhiều sĩ phu yêu nước khác. Sau phong trào chống thuế Trung Kỳ năm 1908, cụ bị thực dân Pháp bắt và đày ra Côn Đảo. Thời gian 13 năm tù đày không làm lay chuyển ý chí của người chí sĩ.

Sau khi được trả tự do, cụ tiếp tục hoạt động trên nhiều lĩnh vực. Đặc biệt, từ năm 1927, cụ sáng lập và làm chủ nhiệm, chủ bút báo Tiếng Dân tại Huế. Trong gần 16 năm hoạt động, báo Tiếng Dân trở thành một diễn đàn quan trọng, thể hiện tinh thần yêu nước, đề cao dân trí, dân quyền và phản ánh những vấn đề xã hội đương thời.

Cách mạng tháng Tám năm 1945 thành công mở ra trang sử mới với dân tộc Việt Nam, cũng đánh dấu giai đoạn mới trong cuộc đời cụ Huỳnh Thúc Kháng. Với uy tín và nhân cách của mình, năm 1946, cụ được Chủ tịch Hồ Chí Minh mời tham gia Chính phủ Việt Nam Dân chủ Cộng hòa, giữ chức Bộ trưởng Bộ Nội vụ; đồng thời là Chủ tịch Hội Liên hiệp Quốc dân Việt Nam. Cuối năm 1946, cụ được cử làm Đặc phái viên của Chính phủ vào Trung Bộ, trực tiếp tham gia chỉ đạo công việc tại Ủy ban Kháng chiến Hành chính Nam Trung Bộ. Ngày 21/4/1947, cụ lâm bệnh nặng và mất tại huyện Nghĩa Hành, tỉnh Quảng Ngãi.

Tài liệu về cụ Huỳnh Thúc Kháng bảo quản tại Trung tâm Lưu trữ quốc gia III gồm hai loại hình chủ yếu:

- Tài liệu giấy: Được lưu giữ trong các phông khác nhau tiêu biểu như Phông Phủ Thủ tướng, Phông Quốc hội, Phông Bộ Nội vụ, Phông Chủ tịch nước, Phông Văn phòng Chủ tịch nước, Phông Văn phòng Chính phủ và một số phông tài liệu cá nhân như Phông Nhà thơ Cù Huy Cận, Phông Giáo sư, viện sĩ Sử học Phạm Huy Thông, Phông ông Nguyễn Hồng Trân...

Nội dung tài liệu tập trung phản ánh hoạt động của cụ Huỳnh Thúc Kháng trên cương vị Bộ trưởng Bộ Nội vụ, Quyền Chủ tịch nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa và thành viên Chính phủ, đồng thời cho thấy vai trò, đóng góp của cụ trong quá trình xây dựng và củng cố chính quyền cách mạng những năm đầu sau Cách mạng Tháng Tám năm 1945. Qua các hồ sơ hành chính, công văn, báo cáo, biên bản, sắc lệnh và các văn bản trao đổi giữa các cơ quan, có thể khai thác những thông tin về hoạt động điều hành nhà nước, tổ chức bộ máy chính quyền, giải quyết các vấn đề đối nội, đối ngoại cũng như những chủ trương, quyết sách của Nhà nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa trong bối cảnh đặc biệt phức tạp của những năm 1945-1946.

Danh sách các vị trong Chính phủ mới được bầu tháng 11/1946. Cụ Huỳnh Thúc Kháng là Bộ trưởng Bộ Nội vụ. Trung tâm Lưu trữ quốc gia III, Phông Quốc hội, hồ sơ 05, tờ 52

- Tài liệu ảnh, Trung tâm hiện bảo quản một số hình ảnh có liên quan đến cụ Huỳnh Thúc Kháng trong Phông Tài liệu ảnh Bộ Ngoại giao, Phông Nghệ sĩ nhiếp ảnh Nguyễn Bá Khoản, tài liệu ảnh thời kỳ kháng chiến chống Pháp (1946–1954) và một số sưu tập, phông tài liệu ảnh khác. Đây là nguồn tư liệu trực quan có giá trị, góp phần bổ sung và làm phong phú thêm những thông tin được phản ánh qua tài liệu chữ viết, đồng thời giúp nhận diện rõ hơn hình ảnh, hoạt động và vị trí của cụ Huỳnh Thúc Kháng trong bộ máy Nhà nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa những năm đầu thành lập.

Cụ Huỳnh Thúc Kháng Bộ trưởng Bộ Nội vụ khai mạc Lễ kỷ niệm đệ nhất chu niên bình dân học vụ tại Thủ đô năm 1946. Trung tâm Lưu trữ quốc gia III, Phông Bộ Ngoại giao - Mục lục ảnh, SLT 3426

Cụ Huỳnh Thúc Kháng phát biểu ở Quốc hội tháng 10/1946. Trung tâm Lưu trữ quốc gia III, Mục lục ảnh Nguyễn Bá Khoản, SLT 350

Nhìn tổng thể, tài liệu về cụ Huỳnh Thúc Kháng tại Trung tâm Lưu trữ quốc gia III có giá trị trên nhiều phương diện.

Trước hết, đây là nguồn sử liệu quan trọng để nghiên cứu cuộc đời, sự nghiệp và những đóng góp của cụ đối với sự nghiệp xây dựng chính quyền cách mạng sau Cách mạng Tháng Tám năm 1945.

Tại Kỳ họp thứ nhất, Quốc hội Khóa I đã cử cụ Huỳnh Thúc Kháng là Bộ trưởng Bộ Nội vụ. Sau đó không lâu, tại Kỳ họp thứ hai của Quốc hội từ 28/10-09/11/1946 đã thành lập Chính phủ Liên hiệp Kháng chiến, cụ Huỳnh Thúc Kháng tiếp tục được giao nhiệm vụ Bộ trưởng Bộ Nội vụ.

Trong thời gian là Bộ trưởng Bộ Nội vụ, cụ đã tham mưu cho Chính phủ điều hành bộ máy chính quyền non trẻ, đã tiếp ký gần 60 Sắc lệnh và chỉ đạo điều hành hoạt động của Bộ Nội vụ.

Những tài liệu này góp phần phản ánh vị trí của cụ trong bộ máy Nhà nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa, đồng thời là nguồn sử liệu quan trọng để nghiên cứu quá trình hình thành và hoạt động của thiết chế nhà nước đầu tiên của nước Việt Nam độc lập.

Một dấu ấn nổi bật trong khối tài liệu lưu trữ liên quan đến cụ Huỳnh Thúc Kháng là những tài liệu phản ánh thời gian cụ đảm nhiệm cương vị Quyền Chủ tịch nước năm 1946. Ngày 29/5/1946, trước khi sang Pháp tham dự cuộc đàm phán với Chính phủ Pháp, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã ban hành Sắc lệnh cử Bộ trưởng Bộ Nội vụ Huỳnh Thúc Kháng thay Chủ tịch ký những công văn thường ngày và chủ tọa Hội đồng Chính phủ khi Chủ tịch Chính phủ đi vắng.

Trong thời gian từ tháng 5/1946 đến tháng 10/1946, là một trong những khoảng thời gian khó khăn, thử thách của chính quyền cách mạng non trẻ, cụ đã điều hành đất nước, tham gia và chủ trì nhiều phiên họp Hội đồng Chính phủ bàn và thống nhất chỉ đạo, điều hành hoạt động của đất nước. Cụ đã thay mặt Chủ tịch nước giải quyết nhiều công việc quan trọng và đã ký ban hành hơn 100 Sắc lệnh nhằm góp phần duy trì hoạt động của bộ máy nhà nước, tổ chức chính quyền, tư pháp, giáo dục, hành chính và giải quyết những vấn đề cấp thiết của đất nước, như: Sắc lệnh về thủ tục thiết lập hoặc sửa đổi địa giới các đơn vị hành chính; về tổ chức Tư pháp công an; đặt một Hội đồng sách giáo khoa; về đặt những nguyên tắc căn bản cho một nền giáo dục mới; về việc kiểm duyệt ấn loát phẩm; cấm hẳn việc xuất cảng ra ngoại quốc các máy móc, các đồ vật bằng kim khí, xe hơi và các đồ phụ tùng về xe hơi; về việc lập một Tòa án binh lâm thời trụ sở đặt ở Hà Nội; đặt ra một "thẻ công dân" cho tất cả các người Việt Nam bất luận đàn ông hay đàn bà tuổi từ 18 trở lên; về việc thiết lập ở Bộ Nội vụ một Nha Thanh tra Hành chính và Chính trị; về việc quy định việc buôn bán vàng…

Sắc lệnh v/v cử Bộ trưởng Bộ Nội vụ Huỳnh Thúc Kháng thay Chủ tịch  ký những công văn thường ngày và chủ tọa Hội đồng Chính phủ khi Chủ tịch Chính phủ đi vắng. Trung tâm Lưu trữ quốc gia III, Phông Phủ Thủ tướng ML1, hồ sơ 03, tờ 49

Qua các biên bản họp Hội đồng Chính phủ, Sắc lệnh và các tài liệu liên quan đến hoạt động của Hội đồng Chính phủ năm 1946 cho thấy sự tham gia của cụ Huỳnh Thúc Kháng trong những quyết sách quan trọng của Nhà nước. Cụ Huỳnh Thúc Kháng hiện lên không chỉ với tư cách một thành viên Chính phủ mà còn là một trong những nhân vật có vai trò quan trọng trong việc củng cố chính quyền cách mạng, giải quyết những vấn đề cấp bách của đất nước. Đặc biệt, các tài liệu liên quan, ghi nhận sự hiện diện của cụ trong các cuộc họp bàn về những vấn đề đối nội, đối ngoại và tình hình đất nước trong bối cảnh chính quyền cách mạng còn non trẻ, phải đồng thời đối mặt với nhiều khó khăn, thách thức. Những tài liệu này có giá trị như những “chứng nhân” trực tiếp của một giai đoạn lịch sử đặc biệt - khi nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa vừa ra đời, phải từng bước xây dựng chính quyền, củng cố nền độc lập và xử lý những vấn đề đối nội, đối ngoại hết sức phức tạp.

Không chỉ nghiên cứu cuộc đời, sự nghiệp và những đóng góp của cụ, tài liệu lưu trữ về cụ Huỳnh Thúc Kháng còn góp phần nhìn lại một nhân cách lớn, một nhà yêu nước có bản lĩnh, một trí thức có uy tín và một người hoạt động chính trị luôn đặt lợi ích của dân tộc lên trên hết. Cuộc đời cụ trải qua nhiều giai đoạn lịch sử đầy biến động: từ phong trào Duy Tân, những năm tháng tù đày ở Côn Đảo, hoạt động báo chí, nghị trường đến khi tham gia Chính phủ cách mạng. Mỗi giai đoạn đều để lại những dấu ấn nhất định trong lịch sử dân tộc. Báo cáo của Hồ Chủ tịch ngày 02/3/1946 về việc thành lập Chính phủ kháng chiến cử ông Huỳnh Thúc Kháng là Bộ trưởng Bộ Nội vụ, ghi rõ, cụ là “một người đạo đức danh vọng mà toàn thể quốc dân ai cũng biết” (1).

Những ngày cuối đời, do bệnh nặng, cụ vẫn nặng lòng trăn trở với đất nước. Trong Di ngôn của cụ ngày 14/4/1947 gửi Hồ Chủ tịch có đoạn: “Tôi bị bệnh không qua khỏi, 40 năm ôm ấp độc lập và dân chủ, nay nước nhà đã độc lập, chế độ dân chủ đã thực hiện. Thế là tôi chết hả. Chỉ tiếc không được gặp Cụ lần cuối cùng. Chúc cụ sống lâu để dìu dắt quốc dân lên đường vinh quang hạnh phúc” (2). Không chỉ đối với lãnh tụ, với các anh em binh sỹ: “Anh em là những vị vô danh anh hùng của đất nước. Mong anh em hăng hái hơn nữa, nhất định không để cho dân tộc ta bị tròng vào ách thực dân một lần nữa” (3).

Những lời căn dặn của cụ trong di ngôn để lại cho thấy khát vọng độc lập, dân chủ được cụ Huỳnh Thúc Kháng theo đuổi trong suốt cuộc đời và vẫn là mối quan tâm sâu sắc của cụ trong những ngày cuối đời.

Ghi nhận những công lao, đóng góp to lớn của cụ đối với sự nghiệp cách mạng của dân tộc, ngày 27/12/2012, Chủ tịch nước ban hành Quyết định số 2308/QĐ-CTN về việc truy tặng Huân chương Sao Vàng cho cụ Huỳnh Thúc Kháng. Quyết định là sự ghi nhận và tôn vinh của Đảng, Nhà nước đối với những cống hiến của cụ trong sự nghiệp đấu tranh giành độc lập dân tộc và xây dựng Nhà nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa.

Mặc dù số lượng tài liệu liên quan đến cụ Huỳnh Thúc Kháng được bảo quản tại Trung tâm Lưu trữ quốc gia III không nhiều, song những hồ sơ, văn bản và hình ảnh còn lưu giữ đã cung cấp những chứng cứ quan trọng về cuộc đời, hoạt động và vai trò của cụ trong những năm đầu xây dựng chính quyền cách mạng. Đặc biệt, các tài liệu hình thành trong hoạt động của Quốc hội, Chính phủ, Bộ Nội vụ và Chủ tịch nước không chỉ góp phần làm rõ những đóng góp của cụ Huỳnh Thúc Kháng mà còn phản ánh một cách sinh động quá trình vận hành của Nhà nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa trong giai đoạn đầu lập quốc. Đây là nguồn tư liệu có giá trị để tiếp tục nghiên cứu, công bố và giới thiệu về một nhân vật lịch sử tiêu biểu, đồng thời góp phần đưa những giá trị của tài liệu lưu trữ đến gần hơn với công chúng. Trong bối cảnh chuyển đổi số hiện nay, việc số hóa, xây dựng cơ sở dữ liệu, tăng cường công bố và giới thiệu tài liệu về các nhân vật lịch sử như cụ Huỳnh Thúc Kháng càng có ý nghĩa thiết thực. Qua đó, tài liệu lưu trữ không chỉ được bảo quản an toàn mà còn được đưa đến gần hơn với công chúng, đặc biệt là thế hệ trẻ.